Trẻ em vùng cao Võ Nhai vui đùa sau giờ học.

Khi ông bà làm thay… bố mẹ

Ngôi nhà rộng chưa đầy 50m2 của hai mẹ con em Linh Tuấn Anh, học sinh lớp 4A, Trường Tiểu học Lục Ba, ở xã Lục Ba (Đại Từ), lâu nay đóng cửa im ỉm. Hỏi ra chúng tôi được biết, mẹ của em là chị Đỗ Thị Thương đi làm cho một công ty đồ nhựa ở tỉnh Hưng Yên, có khi vài tháng mới về một lần nên gửi Tuấn Anh lại cho ông bà ngoại. Tuổi còn nhỏ nhưng Tuấn Anh đã thông thạo nhiều việc trong nhà, từ hái rau, nấu cơm đến chăn gà… phụ giúp ông bà. Tuy vậy, đôi mắt em luôn đượm buồn, trực khóc khi chúng tôi có ý hỏi về bố mẹ.

Dù còn nhỏ tuổi song em Linh Tuấn Anh (ở xã Lục Ba, Đại Từ) đã biết làm nhiều việc phụ giúp ông bà.

Bà Nguyễn Thị Quý, bà ngoại của Linh Tuấn Anh, kể: Bố mẹ cháu đi làm ăn xa và không may cả hai đều bị nhiễm HIV. Bố đã mất khi Tuấn Anh còn nhỏ, từ đó 2 mẹ con chuyển về ở gần chúng tôi để tiện đỡ đần. Chúng tôi đều đã già yếu, không có thu nhập ổn định nên mẹ cháu đành để ở nhà với ông bà, đi làm công nhân.

Hai anh em Hoàng Quốc Anh và Hoàng Huyền Trang, ở xóm Trung Thành 1, xã Vô Tranh (Phú Lương), thì ở cùng với ông bà nội khi mới chập chững biết đi do bố mẹ đều làm xa nhà. Cuối tháng 2-2022, hai người ra tòa ly hôn sau khi mẹ các em đi xuất khẩu lao động từ Trung Quốc trở về. Từ khi đường ai nấy đi, mọi tin tức về bố mẹ các em gần như không có; việc nuôi dạy, chăm sóc con trẻ phó mặc cho ông bà đã hơn 70 tuổi.

Sau khi bố mẹ ly hôn, rồi đi làm ăn xa mỗi người một ngả, hai em Hoàng Quốc Anh, Hoàng Huyền Trang (ở xã Vô Tranh, Phú Lương) phải sống dựa vào ông bà nội.

Ông nội Hoàng Trọng Tường ngậm ngùi: Mọi sinh hoạt hằng ngày và tiền học cho các cháu đều do chúng tôi đảm nhiệm. Cả nhà 4 người dựa vào nhau, rau cháo qua ngày, những mong hai đứa mau khôn lớn và tự lo cho cuộc sống của mình.

Quốc Anh và Huyền Trang đều ý có ý thức tự lập và ham học. Sau giờ học trên lớp là hai anh em lại phụ giúp thu hái chè, vườn tược và dọn dẹp việc nhà. Khi chúng tôi hỏi về mong ước của các em hiện giờ, anh cả Hoàng Quốc Anh nói bẽn lẽn: Cháu muốn bố mẹ trở về, chỉ như thế là đủ!...

Những đứa trẻ  thiếu vắng sự chăm sóc của cha mẹ vẫn từng ngày lớn lên. Nhưng dường như trong tâm hồn của các em đã hình thành một khoảng trống vắng khó có thể lấp đầy.

Nhiều nguy cơ tiềm ẩn

Nhìn nhận một cách tích cực thì việc những người cha, người mẹ ở các vùng nông thôn lên thành phố và các khu công nghiệp làm việc đã tạo nguồn thu nhập tốt hơn, giúp kinh tế gia đình khấm khá. Song điều này lại để lại những “khoảng trống” tuổi thơ của nhiều em nhỏ.

Không có bố mẹ thường xuyên bên cạnh khiến trẻ thiệt thòi về tình cảm, phát triển tâm lý tiêu cực nhiều hơn là tích cực. Việc học tập có thể bị ảnh hưởng do thiếu sự dạy dỗ, kèm cặp và giám sát hằng ngày của bố mẹ.

Cô giáo Ngô Thị Hơn, Trường THCS Phú Đình, xã Phú Đình (Định Hóa), thông tin: Lớp 8B do tôi chủ nhiệm có 4 em học sinh có cả bố và mẹ, 16 em có bố hoặc mẹ đang đi làm ăn xa. Với các trường hợp này, nhìn chung việc quản lý, giáo dục từ phía gia đình có hạn chế nhất định; trao đổi thông tin giữa nhà trường và gia đình cũng khó khăn hơn. Đối với học sinh nữ, đây là lứa tuổi có nhiều thay đổi về tâm, sinh lý nên rất cần chia sẻ, hướng dẫn của mẹ. Dù giáo viên có chú ý quan tâm thì cũng không thể thay thế được.

Cô giáo Ngô Thị Hơn, Trường THCS Phú Đình, xã Phú Đình (Định Hóa): Với học sinh có bố mẹ đi làm xa, chúng tôi đặc biệt quan tâm, tìm hiểu những khó khăn trong học tập và sinh hoạt của các em; thường xuyên gặp gỡ người thân đang sống cùng hay trao đổi qua điện thoại với bố mẹ các em, đảm bảo sự gắn kết giữa gia đình - nhà trường.

Với những đứa trẻ “ăn chưa no, lo chưa tới”, quãng thời gian thiếu vắng sự chăm lo của bố mẹ tiềm ẩn nhiều nguy cơ tổn thương tâm sinh lý, hình thành tính cách như tự ti, hay căng thẳng, sợ hãi, chứng trầm cảm...

Trẻ em sống xa bố mẹ từ nhỏ nên không biết tâm sự, bày tỏ nỗi lòng cùng ai. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều em thích ở một mình, khó hòa nhập với xã hội, bỏ bê việc học và có nhiều hành vi lệch chuẩn hoặc trở thành nạn nhân của các loại tội phạm xâm hại. Đáng lo ngại nhất là nhiều em nữ trở trở thành nạn nhân của tội phạm xâm hại tình dục. 

Trung tá Phạm Đăng Long, Phó Trưởng Công an huyện Đại Từ, trăn trở: Những năm gần đây, tình trạng thanh thiếu niên, trẻ em bị xâm hại trên địa bàn huyện diễn biến khá phức tạp và có chiều hướng gia tăng. Đáng lưu ý là phần lớn các trường hợp liên quan có hoàn cảnh đặc biệt như bố mẹ ly hôn, gia đình khuyết bố hoặc mẹ hay bố mẹ đi làm ăn xa nhà. Chính sự thiếu quan tâm, giáo dục con cái của gia đình đã dẫn tới tình trạng nhiều thanh thiếu niên không tu chí học hành, làm ăn mà thường xuyên tụ tập chơi bời, lêu lổng. Và hậu quả đáng tiếc là vi phạm pháp luật khi tuổi đời còn rất trẻ.

Không gì bằng đủ đầy yêu thương

Trong quá trình thực hiện bài viết này, chúng tôi đã liên hệ với một số cơ quan, đoàn thể của tỉnh như: Sở Lao động, Thương binh và Xã hội; Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh... nhưng đều nhận được phản hồi chung rằng khó trả lời do không thuộc lĩnh vực phụ trách, không có báo cáo hay không có thống kê và đánh giá cụ thể số lượng trẻ em trên địa bàn có bố mẹ đi làm ăn xa...(?!). Điều đó cho thấy, sự quan tâm của các cấp, ngành đối với nhóm đối tượng này còn hạn chế.

Chị Đặng Thị Thanh Nhàn, cán bộ phụ trách lĩnh vực lao động và trẻ em của xã Vô Tranh (Phú Lương), cho biết: Đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt như khuyết tật, mồ côi không nơi nương tựa thì chúng tôi có thống kê và thực hiện đầy đủ chính sách hỗ trợ theo quy định. Còn trẻ có bố mẹ đi làm ăn xa, nhiều trường hợp cũng hết sức khó khăn nhưng không thuộc diện hỗ trợ. Chính quyền địa phương chủ yếu động viên tinh thần và phối hợp với các nhà hảo tâm, vận dụng các nguồn hỗ trợ để tặng quà các cháu vào những dịp lễ, tết.

Chị Nguyễn Thị Yên, Chủ tịch Ủy ban MTTQ xã Lục Ba (Đại Từ): Hoàn cảnh của các cháu rất đáng thương, thậm chí có cháu mới 2 tuổi đã mất cha, mẹ thì đi làm ăn xa, không thường xuyên liên lạc, chỉ còn chỗ dựa là ông bà đã ngoài 90 tuổi. Chúng tôi đã nỗ lực tìm kiếm và mong các nhà hảo tâm, doanh nghiệp hỗ trợ, giúp các em vươn lên trong học tập, vững vàng trong cuộc sống...

Lao động sản xuất để có thu nhập cải thiện đời sống vật chất là nguyện vọng, việc làm chính đáng của các bậc cha mẹ. Để hài hòa giữa đời sống và từng bước lấp dần “khoảng trống” tuổi thơ là điều không dễ, cần sự nỗ lực của rất nhiều phía.

Những năm gần đây, các cấp ngành, chức năng đã quan tâm, triển khai nhiều hoạt động đào tạo nghề, hỗ trợ vốn vay ưu đãi và kỹ thuật, thiết bị sản xuất để người dân có thể tự tạo việc làm, “ly nông” nhưng không phải “ly hương”. Nhiều cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp cũng được kéo gần hơn về các vùng nông thôn để thu hút lao động tại chỗ. Ở nhiều gia đình có sự phân công rõ ràng, chỉ bố hoặc mẹ đi làm ăn xa, người còn lại lo chu toàn việc nhà và chăm sóc con cái. Nhưng quan trọng hơn cả vẫn là sự gần gũi, yêu thương của cả cha và mẹ...