Mô hình trồng rau theo tiêu chuẩn VietGAP của người dân xóm Cầu Thành, thị trấn Hùng Sơn (Đại Từ)

Nông dân vất vả đòi nợ

Mô hình liên kết được triển khai tại 6 xã của huyện Đại Từ gồm: Phúc Lương, Bản Ngoại, Khôi Kỳ, Mỹ Yên, Cù Vân và An Khánh, tổng diện tích là 11,3ha với gần 100 hộ dân tham gia. Theo thỏa thuận, phía Công ty sẽ cung ứng giống, phân bón và hỗ trợ kỹ thuật cho người dân. Đến khi thu hoạch, bà con bán sản phẩm cho doanh nghiệp theo giá đã thỏa thuận, đồng thời khấu trừ các khoản đầu tư từ đầu vụ.

Bà Đào Thị Hồng, Trưởng xóm Cây Ngái, xã Phúc Lương cho biết: Đây là mô hình liên kết sản xuất mới ở địa phương nên khi triển khai chúng tôi rất hào hứng. Cả xóm có 23 hộ dân tham gia trồng với tổng diện tích gần 1ha. Theo thỏa thuận, Công ty sẽ thu mua sản phẩm theo 3 mức (dựa vào chất lượng và kích thước quả) lần lượt là 9 nghìn đồng, 6 nghìn đồng và 3,5 nghìn đồng. Tuy nhiên, thực tế khi thu mua, phía Công ty chỉ định lượng ở hai mức là 6 và 3,5 nghìn đồng, đồng thời thường xuyên khất nợ tiền. Bà con bán dưa đợt sau thì được tạm ứng tiền đợt trước, đến lứa thu hoạch cuối cùng thì không thấy trả tiền nữa. Bản thân gia đình bà Hồng cũng đang bị Công ty nợ gần 2 triệu đồng.

Ông Đào Văn Vĩnh, cùng ở xóm Cây Ngái cho rằng: Nếu phía Công ty thực hiện đúng cam kết thì trồng dưa chuột bao tử kinh tế hơn so với lúa. Mỗi sào dưa cho thu hoạch từ 5-6 tạ quả, thu được khoảng 3 triệu đồng. Thế nhưng Công ty nợ đọng thì nông dân không còn lãi. Gia đình tôi trồng 2 sào dưa, Công ty thu mua nhưng còn nợ hơn 2 triệu đồng, bằng đúng số lãi, cả nhà coi như làm không công. Theo thống kê, kết thúc vụ đông 2014, Công ty CP Xuất nhập khẩu rau quả Phương Đông nợ bà con xã Phúc Lương tổng số tiền 24 triệu đồng. Người dân nhiều lần làm đơn kiến nghị, xã cũng gọi điện để “đòi” nhưng Công ty mới trả được khoảng 13 triệu đồng và hiện vẫn còn nợ 10,8 triệu đồng.

Đứng ra ký hợp đồng trồng dưa chuột bao tử nên khi phía Công ty CP Xuất xuất nhập khẩu rau quả Phương Đông nợ tiền người dân, lãnh đạo UBND xã Mỹ Yên phải chạy đôn chạy đáo để đòi. Bà Chu Thị Nhì, Chủ tịch UBND xã cho biết: Bản thân tôi đã hai lần thuê xe trực tiếp về trụ sở Công ty ở Bắc Giang đòi tiền, lần đầu không gặp, lần sau thì đại diện Công ty xin khất. Sau đó, mỗi lần Công ty gửi trả một ít qua tài khoản. Còn 2 triệu đồng cuối cùng mãi không thấy gì nên xã đành trích ngân sách địa phương để ứng cho bà con.

Mối “liên kết” lỏng lẻo

Theo thống kê, số tiền của Công ty CP Xuất nhập khẩu rau quả Phương Đông nợ người dân trên địa bàn huyện Đại Từ không lớn. Đến tháng 5-2015, tổng số nợ là 33,4 triệu đồng tại 4 xã: Phúc Lương, An Khánh, Bản Ngoại và Mỹ Yên. Sau nhiều lần trả nhỏ giọt, đến nay dư nợ của Công ty còn khoảng 15 triệu đồng. Tuy nhiên, từ thực tế mô hình này, chúng tôi muốn đề cập đến một vấn đề lớn hơn là sự liên kết thiếu chặt chẽ giữa doanh nghiệp, chính quyền địa phương và người dân.

Ông Hoàng Văn Thành, Trưởng phòng Nông nghiệp và PTNT huyện Đại Từ cho biết: Về phương diện quản lý Nhà nước, khi doanh nghiệp có ý định đầu tư sản xuất nông nghiệp ở địa phương, chúng tôi sẽ xem xét năng lực tài chính và chuyên môn, mức độ uy tín liệu có đảm bảo rồi sau đó giao cán bộ chuyên môn và các địa phương trực tiếp ký hợp đồng. Trường hợp Công ty CP Xuất nhập khẩu rau quả Phương Đông cũng không phải ngoại lệ.

Trong khi đó, đại diện các xã lại cho rằng trách nhiệm ký hợp đồng là của UBND huyện và phòng chuyên môn, địa phương chỉ biết thực hiện. Ông Lý Văn Bình, Phó Chủ tịch UBND xã Phúc Lương thừa nhận: Chúng tôi không ký bất kỳ văn bản hợp tác, liên kết sản xuất nào với Công ty CP Xuất nhập khẩu rau quả Phương Đông. Cán bộ khuyến nông huyện và nhân viên Công ty về giới thiệu, thấy hợp lý là cứ thế cho các hộ đăng ký. Bà con trong xã cũng đều thỏa thuận bằng miệng với Công ty. Thực tế là trừ xã Mỹ Yên, 5 xã còn lại của Đại Từ đều không ký kết hợp tác trồng dưa bao tử xuất khẩu với Công ty CP Xuất nhập khẩu rau quả Phương Đông. Vì những lỏng lẻo nói trên, khi phía doanh nghiệp bội tín thì chính quyền và người dân chỉ còn cách vất vả chạy theo để đòi. Số nợ còn lại tuy ít nhưng cũng khó đòi bởi Công ty hiện đang khó khăn về tài chính và thị trường tiêu thụ.

Thực hiện liên kết giữa chính quyền, người dân và doanh nghiệp là một trong những yếu tố quyết định giúp sản xuất nông nghiệp phát triển bền vững. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải lựa chọn được doanh nghiệp có đủ năng lực và uy tín, cùng sự ràng buộc chặt chẽ và khoa học giữa các bên. Những lỏng lẻo trong hợp tác trồng dưa chuột bao tử mà chúng tôi đề cập ở trên ở Đại Từ làm một bài học cần được rút kinh nghiệm.